RSS

आयुर्वेद – समज आणि सत्य (लेख ३)

08 Oct

मागच्या लेखात आपण सुचवलेले सल्ले अन दुकानातून स्वतःच विकत आणलेली औषधं हे साईड इफेक्ट्स किंवा अपाय करु शकतात हे पाहिले.. असाच अजून एक काहीसा खटणारा प्रकार म्हणजे पेपरमधे किंवा मासिकात येणारा प्रश्नोत्तरांचा कॉलम.. “डॉक्टर, माझे सांधे गेली १० वर्षे दुखत आहेत, सूजही असते, भूक मंदावली आहे, वजन पण जास्त आहे.. कुठले औषध घेऊ?” किंवा “माझ्या चेह-यावर पुळ्या येऊन चेहरा काळवंडलाय तर काय लावू?” किंवा “गेली ५ वर्षे डायबेटीस आहे, शुगर नेहमी २०० / २५० च्या जवळपास असते.. मी नेहमीसाठी अन शुगर कंट्रोल मधे राहण्यासाठी काय घेऊ?” असले प्रश्न अन त्याखाली दिली गेलेली उत्तरे.. “तुम्ही अमुक एका कंपनीचे हे औषध घ्या, त्याबरोबर तमुक काढा घ्या..” किंवा “अमक्या कंपनीचा हा एक लेप चेह-यावर लावा, अन ह्या गोळ्या २ वेळा पोटात घ्या..” असली उत्तरे.. केवळ मार्केटींगसाठी केलेला प्रचार… ह्यात कुठेही “खरा आयुर्वेद” येत नाही.. एखाद्या टेक्निशिअनला थोडेसे शिकवले रिपोर्ट वाचायला अन विशिष्ट आजारांची नावे अन त्यावरचे उपाय लिहून दिले तर तो पण हा असला कॉलम अगदी नियमित चालवु शकेल..

नेमके काय चूक आहे चे असे विचारुन औषधं घेण्यात?? अनेकांना फरक पडतो मग आपण घेतले तर कुठे बिघडले?? ह्यात अपाय २, एक म्हणजे ज्याने असा प्रश्न विचारलाय त्याला हे माहीत नाहीये की त्याच्या आजाराचे डायग्नोसिस हे अर्धेच झालेय.. अन दुसरे असे की दुस-याने विचारलेले प्रश्न अन त्याला दिलेले सल्ले वाचून आपण सुद्धा तेच औषध बाजारातून आणतो, अन अधिक माहिती न घेता ते घेत राहतो…

आता प्रश्न आला असेल की डायग्नोसिस अर्धेच, हा काय प्रकार आहे? त्याला संधिवात / डायबेटीस / पुळ्या हे माहीत आहे.. म्हणजे आजार तर लिहिला आहेच ना प्रश्न विचारताना.. मग डायग्नोसिस अर्धेच कसे?

आयुर्वेदात आजार अन आजारी व्यक्ती / रुग्ण ह्यांचे वेगवेगळं परिक्षण करावे असे सांगितले आहे.. ह्यापैकी पेपरमधे आपण जे वाचतो ते आजाराचे केवळ नाव अन कालावधी आहे.. म्हणजे आजाराची नेमकी अवस्थासुद्धा त्यात आली नाहीये.. म्हणजेच आजाराचे निदान पण पूर्ण झालेले नाहीये.. दुसरे असे की, आजारी व्यक्तीचे परिक्षण केलेच नाहीये.. केवळ त्या व्यक्तीच्या नावाखाली असलेले वय एवढा एकच भाग माहीत आहे.. पण तिचे वजन, आवडीनिवडी, व्यसन, देहयष्टी, प्रकृती, स्वभाव, जेवणाच्या अन झोपेच्या सवयी ह्यासारख्या कितीतरी नेहमीच्या मुद्द्यांची तपासणीच झाली नाहीये.. किंबहुना पेपरमधे प्रश्न असल्याने ती करणेही शक्य नाहीये…

म्हणजेच अर्ध्या डायग्नोसिसवर सुचवलेला उपाय हाही अपाय ठरु शकेल.. अन आधीच एखाद्याची तपासणी न होता सुचवलेला उपाय आपल्यासाठी किती लाभदायी ठरेल??

वर उल्लेख केल्याप्रमाणे आयुर्वेदात आजार /रोग अन आजारी व्यक्ती / रुग्ण ह्यांचे परिक्षण होणं हे अतिशय आवश्यक असते.. आयुर्वेदात एकाच आजारासाठी २५-३० औषधं सुद्धा आहेत, अन एकच औषध २५-३० आजारातही गुणकारी ठरते.. म्हणजेच अमुक एक आजार अन अमुक एक औषध असे ठाम समीकरण प्रत्येक वेळी होईलच असे नाही.. आपल्याला माहित असलेली सुंठ ही तर अनेक आजारांवरचे औषध आहे, पण पित्ताचा त्रास असलेल्या व्यक्तीला नेहमीच उपयुक्त ठरेल असे नाही, तसेच उन्हाळ्यात ती वापरु नये हे अधिक योग्य.. म्हणजेच एका नेहमीच्या औषधाचा वापर करताना पण अशा अनेक गोष्टींचा विचार करणे आवश्यक ठरते.. आता ह्याच उदाहरणात २ भाग अले, एक म्हणजे सुंठ अनेक आजारात काम करते(ह्यात आजाराचे डायग्नोसिस येतंच..) अन दुसरे म्हणजे, पित्ताचा त्रास असलेल्या व्यक्तीला उपयुक्त ठरेलच असे नाही (म्हणजेच आजारी व्यक्तीनुसार उपाय अन अपाय वेगळे असू शकतात).. ह्याच्या जोडीला ऋतूंचाही विचार केला जातो..

आता आपण काही शब्दांचा उल्लेख जो मागच्या लेखात आला होता त्याबाबत थोडी सविस्तर माहिती पाहुया..

  • देहप्रकृति – आपली जडणघडण, आपल्या काही सवयी, आवडीनिवडी इतरांपेक्षा भिन्न असतात.. कुणी खुप बारीक असते, तर कुणी त्याच वयाचं त्याच घरातलं असूनही जाड असते.. कुणाला खेळायला भरपूर आवडते तर कुणाला शांत एका जागेवर बसून वाचायला आवडते.. कुणी चटकन संतापते तर कुणी किती मारले, ओरडले तरी उलटून उत्तर देत नाही.. कुणाला खुप गोड आवडते तर कुणाला तिखट.. कुणी एकपाठी असते तर कुणी कितीही वेळा सांगूनही एखादी गोष्ट लगेच विसरुन जाते.. काहींची ग्रास्पिंग पॉवर चांगली असते, तर काहींची मेमरी शार्प असते.. कुणाला जेवायला १ तास पण कमी पडतो तर कुणी १०-१५ मिनिटात सगळे उरकून निवांत बसलेले असतात.. कुणाची भूक कमी असते तर काही जण लागोपाठ २ लग्नात भरपेट जेऊ शकतात.. अन कितीही आग्रह झाला तरी त्यांना त्रास होत नाही.. हे अन असे कितीतरी फरक आपण पाहत असतो.. हे फरक आपल्या देहप्रकृती अन मानस प्रकृती मुळे असतात.. प्रकृती ही जन्मतः ठरते, अन आयुष्यभर कायम राहते.. काही सवयी बदलत जातात पण मूळ गुणधर्म, स्वभाव सहसा बदलत नाही.. झालेला आजार अन ही प्रकृती ह्यांचा संबंध औषध देताना वैद्याला नेहमी विचारात घ्यावा लागतो.. जेव्हा नॉर्मल काय आहे हे समजते तेव्हा abnormal/ subnormal काय हे शोधता येतं.. काही उपाय हे विशिष्ट प्रकृतीप्रमाणे बदलावे लागतात किंवा टाळावे लागतात (जिथे ते अपाय ठरू शकतात हे वैद्याला माहीत असते तिथे ते टाळले जातात..). अन ह्याच कारणामुळे एकाला सूट झालेलं / लागु पडलेलं औषध हे दुस-याला लागू पडेलच असे नाही…
  • ह्या देहप्रकृतिला अनुसरुन, तसेच ज्या घरात आपण वाढतो, ज्या प्रदेशात आपण राहत असतो त्याप्रमाणे आपले राहणीमान वेगवेगळं असते.. आपल्या खाण्यातल्या भाज्या, भात, पोळी ह्यासारख्या घटकांमधील भिन्नता ही पण ह्या सगळ्या गोष्टींवर ठरत असते.. अन बदलतही असते.. जिथे जे उपलब्ध असेल ते खाण्याकडे आपल कल असतो.. राहणीमान, त्यात होणारे बदल हे सारे डायग्नोसिस करताना लक्षात घेणे आवश्यक ठरते, कारण काही आजार हे राहणीमानातल्या काही गोष्टी अचानक बदलल्याने झाले असू शकतात.. त्तसेच जुना आजार नव्या राहणीमानात पुन्हा डोके वर काढू शकतो.. ह्याशिवाय उपाय सुचवताना जे मूळ कारण शोधले जाते त्यातही अमुक एक हवामान, राहणीमान सूट न होणे हेही एक कारण असू शकते.. त्यामुळे आजाराचे नेमके कारण स्पष्ट होईपर्यंत सहसा उपाय करु नये.. (सहसा ह्यासाठी म्हटले की काही आजारात वा काही आजारांच्या इमर्जन्सी मधे कारण शोधण्यापूर्वी उपाय आवश्यक ठरतो, अन त्यासाठी डॉक्टर/ वैद्य ह्यांचे ज्ञान अन अनुभवच उपयुक्त ठरतो..)
  • आयुर्वेदातला एक महत्वाचा भाग म्हणजे सगळ्यात आधी आजाराचे कारण शोधणे.. असा स्पष्ट उल्लेख ग्रंथात येतो की आधी आजाराचे कारण शोधावे, त्याचे योग्य ते डायग्नोसिस करावे, त्याबरोबर आजारी व्यक्तीचे सखोल परिक्षण करावे अन मग औषध अन उपायाकडे वळावं.. म्हणून “आयुर्वेद हा कुठलाही आजार समूळ नष्ट करणा-या चिकित्सेला श्रेष्ठ मानतो.” अन लोकांमधेही हा समज आढळतो की आयुर्वेदाने आजार मूळासकट काढून टाकला जातो.. पण ही आजार होण्याची कारणं २ प्रमुख प्रकारची असतात.. एक म्हणजे शरीराबाहेरचे कारण, दुसरे शरीरांतर्गत होणारा बिघाड.. दोन्ही कारणांचा विचार करुनच डायग्नोसिस होते, अन औषध देतानाही दोन्ही कारणांचा आधार घेतला जातो… हे असे का? एक साधा प्रश्न, घरात प्रत्येक जण सारखेच पदार्थ खात असतात, सगळे जण एकच वातावरणात राहत असतात तरीही साथीचे रोग घरातल्या सगळ्यांना होतातच असे नाही.. नुसते इम्युनीटी हे उत्तर दिले म्हणजे सगळे संपत नाही.. एखाद्याची इम्युनिटी का चांगली असते, एखाद्याची का कमी असते? इम्युनिटी वाढवता येते का अन येत असेल तर कशी? हेही प्रश्न तेवढेच महत्वाचे… म्हणजे जेव्हा शरीराबाहेरचे कारण (व्हायरस, bacteria यासारखे micro organisms, हवामान इत्यादी) हे सारखे असले तरी आजारी सगळे पडत नाही.. ह्यावरुन हे तर नक्की स्पष्ट आहे की शरीरामधेही काही कारण असे असेल ज्यामुळे विशिष्ट व्यक्तीलाच एखादा आजार होत असेल… अन हे कारण शोधणे हा आयुर्वेदातला महत्वाचा भाग आहे.. अन आपण सल्ले सुचवताना ह्याच भागाकडे साफ दुर्लक्ष करतो, पेपरमधे येणा-या कॉलममधेही हेच होते.. अन म्हणून कधी कधी एखाद्याला उपयुक्त असलेलं औषध दुस-याला लागू होत नाही.. तर उलट अपायच करते.. ह्यासाठी शरीराबहेर घडलेलं कारण अन शरीरात झालेला बिघाड, असे दोन्ही पाहणे आवश्यक अन महत्वाचे… तेव्हाच आजार समूळ नष्ट होतो… अन्यथा टेक्निशिअनगिरी……

ह्यासारखे अजून काही महत्वाचे मुद्दे पुढच्या लेखांमधे येत राहतील.. असे अजून काही भाग आहेत डायग्नोसिच्या संदर्भातले ज्यामुळे उपचारात फरक येतो, अन एकच औषध २ व्यक्तींना देता येतेच असे नाही हे ठरते… जमेल तसे त्यावरही सविस्तर लिहीत राहीन…

 
2 प्रतिक्रिया

Posted by on ऑक्टोबर 8, 2009 in आयुर्वेद

 

Tags: , , , , ,

2 responses to “आयुर्वेद – समज आणि सत्य (लेख ३)

  1. bhaanasa

    ऑक्टोबर 8, 2009 at 20:53

    डॊ. मेधा आपल्याशी संपूर्णपणे सहमत. ते म्हणतात ना,” निम हकीम खतराये जान ” यातलाच हाही एक प्रकार आहे. अनेक लोकांना उपयोग झालाय म्हणजे आपल्याला पण होईल असेच बरेच जण धरून चालतात. शिवाय मला तर वाटते की असेच सतत ते करत असल्याने वारंवार औषधे बदलत राहणे हे चालूच असते. खूपच छान समजावलेत. धन्यवाद.

     
  2. hemant athalye

    ऑक्टोबर 8, 2009 at 21:06

    खरंच खूप छान आणि अभ्यासपूर्ण लेख आहे. मध्यंतरी मी सर्दी, खोकला तापाने आजारी पडलो होतो. आईने गोळ्या आणून दिल्या. पण त्या खाल्याने ताप गेला पण डोकेदुखी सुरु झाली. साईडीफेक्ट झाला. माझ्या वडिलांना आयुर्वेदिक औषधांवर खूप विश्वास आहे. त्यांनी मला त्यावेळी ‘आवळा चहा’ काका मार्फत आणून दिला होता.

     

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदल )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदल )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदल )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदल )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: