RSS

Tag Archives: साईड इफेक्ट्स

आयुर्वेद – समज आणि सत्य (लेख ३)

मागच्या लेखात आपण सुचवलेले सल्ले अन दुकानातून स्वतःच विकत आणलेली औषधं हे साईड इफेक्ट्स किंवा अपाय करु शकतात हे पाहिले.. असाच अजून एक काहीसा खटणारा प्रकार म्हणजे पेपरमधे किंवा मासिकात येणारा प्रश्नोत्तरांचा कॉलम.. “डॉक्टर, माझे सांधे गेली १० वर्षे दुखत आहेत, सूजही असते, भूक मंदावली आहे, वजन पण जास्त आहे.. कुठले औषध घेऊ?” किंवा “माझ्या चेह-यावर पुळ्या येऊन चेहरा काळवंडलाय तर काय लावू?” किंवा “गेली ५ वर्षे डायबेटीस आहे, शुगर नेहमी २०० / २५० च्या जवळपास असते.. मी नेहमीसाठी अन शुगर कंट्रोल मधे राहण्यासाठी काय घेऊ?” असले प्रश्न अन त्याखाली दिली गेलेली उत्तरे.. “तुम्ही अमुक एका कंपनीचे हे औषध घ्या, त्याबरोबर तमुक काढा घ्या..” किंवा “अमक्या कंपनीचा हा एक लेप चेह-यावर लावा, अन ह्या गोळ्या २ वेळा पोटात घ्या..” असली उत्तरे.. केवळ मार्केटींगसाठी केलेला प्रचार… ह्यात कुठेही “खरा आयुर्वेद” येत नाही.. एखाद्या टेक्निशिअनला थोडेसे शिकवले रिपोर्ट वाचायला अन विशिष्ट आजारांची नावे अन त्यावरचे उपाय लिहून दिले तर तो पण हा असला कॉलम अगदी नियमित चालवु शकेल..

नेमके काय चूक आहे चे असे विचारुन औषधं घेण्यात?? अनेकांना फरक पडतो मग आपण घेतले तर कुठे बिघडले?? ह्यात अपाय २, एक म्हणजे ज्याने असा प्रश्न विचारलाय त्याला हे माहीत नाहीये की त्याच्या आजाराचे डायग्नोसिस हे अर्धेच झालेय.. अन दुसरे असे की दुस-याने विचारलेले प्रश्न अन त्याला दिलेले सल्ले वाचून आपण सुद्धा तेच औषध बाजारातून आणतो, अन अधिक माहिती न घेता ते घेत राहतो…

आता प्रश्न आला असेल की डायग्नोसिस अर्धेच, हा काय प्रकार आहे? त्याला संधिवात / डायबेटीस / पुळ्या हे माहीत आहे.. म्हणजे आजार तर लिहिला आहेच ना प्रश्न विचारताना.. मग डायग्नोसिस अर्धेच कसे?

आयुर्वेदात आजार अन आजारी व्यक्ती / रुग्ण ह्यांचे वेगवेगळं परिक्षण करावे असे सांगितले आहे.. ह्यापैकी पेपरमधे आपण जे वाचतो ते आजाराचे केवळ नाव अन कालावधी आहे.. म्हणजे आजाराची नेमकी अवस्थासुद्धा त्यात आली नाहीये.. म्हणजेच आजाराचे निदान पण पूर्ण झालेले नाहीये.. दुसरे असे की, आजारी व्यक्तीचे परिक्षण केलेच नाहीये.. केवळ त्या व्यक्तीच्या नावाखाली असलेले वय एवढा एकच भाग माहीत आहे.. पण तिचे वजन, आवडीनिवडी, व्यसन, देहयष्टी, प्रकृती, स्वभाव, जेवणाच्या अन झोपेच्या सवयी ह्यासारख्या कितीतरी नेहमीच्या मुद्द्यांची तपासणीच झाली नाहीये.. किंबहुना पेपरमधे प्रश्न असल्याने ती करणेही शक्य नाहीये…

म्हणजेच अर्ध्या डायग्नोसिसवर सुचवलेला उपाय हाही अपाय ठरु शकेल.. अन आधीच एखाद्याची तपासणी न होता सुचवलेला उपाय आपल्यासाठी किती लाभदायी ठरेल??

वर उल्लेख केल्याप्रमाणे आयुर्वेदात आजार /रोग अन आजारी व्यक्ती / रुग्ण ह्यांचे परिक्षण होणं हे अतिशय आवश्यक असते.. आयुर्वेदात एकाच आजारासाठी २५-३० औषधं सुद्धा आहेत, अन एकच औषध २५-३० आजारातही गुणकारी ठरते.. म्हणजेच अमुक एक आजार अन अमुक एक औषध असे ठाम समीकरण प्रत्येक वेळी होईलच असे नाही.. आपल्याला माहित असलेली सुंठ ही तर अनेक आजारांवरचे औषध आहे, पण पित्ताचा त्रास असलेल्या व्यक्तीला नेहमीच उपयुक्त ठरेल असे नाही, तसेच उन्हाळ्यात ती वापरु नये हे अधिक योग्य.. म्हणजेच एका नेहमीच्या औषधाचा वापर करताना पण अशा अनेक गोष्टींचा विचार करणे आवश्यक ठरते.. आता ह्याच उदाहरणात २ भाग अले, एक म्हणजे सुंठ अनेक आजारात काम करते(ह्यात आजाराचे डायग्नोसिस येतंच..) अन दुसरे म्हणजे, पित्ताचा त्रास असलेल्या व्यक्तीला उपयुक्त ठरेलच असे नाही (म्हणजेच आजारी व्यक्तीनुसार उपाय अन अपाय वेगळे असू शकतात).. ह्याच्या जोडीला ऋतूंचाही विचार केला जातो..

आता आपण काही शब्दांचा उल्लेख जो मागच्या लेखात आला होता त्याबाबत थोडी सविस्तर माहिती पाहुया..

  • देहप्रकृति – आपली जडणघडण, आपल्या काही सवयी, आवडीनिवडी इतरांपेक्षा भिन्न असतात.. कुणी खुप बारीक असते, तर कुणी त्याच वयाचं त्याच घरातलं असूनही जाड असते.. कुणाला खेळायला भरपूर आवडते तर कुणाला शांत एका जागेवर बसून वाचायला आवडते.. कुणी चटकन संतापते तर कुणी किती मारले, ओरडले तरी उलटून उत्तर देत नाही.. कुणाला खुप गोड आवडते तर कुणाला तिखट.. कुणी एकपाठी असते तर कुणी कितीही वेळा सांगूनही एखादी गोष्ट लगेच विसरुन जाते.. काहींची ग्रास्पिंग पॉवर चांगली असते, तर काहींची मेमरी शार्प असते.. कुणाला जेवायला १ तास पण कमी पडतो तर कुणी १०-१५ मिनिटात सगळे उरकून निवांत बसलेले असतात.. कुणाची भूक कमी असते तर काही जण लागोपाठ २ लग्नात भरपेट जेऊ शकतात.. अन कितीही आग्रह झाला तरी त्यांना त्रास होत नाही.. हे अन असे कितीतरी फरक आपण पाहत असतो.. हे फरक आपल्या देहप्रकृती अन मानस प्रकृती मुळे असतात.. प्रकृती ही जन्मतः ठरते, अन आयुष्यभर कायम राहते.. काही सवयी बदलत जातात पण मूळ गुणधर्म, स्वभाव सहसा बदलत नाही.. झालेला आजार अन ही प्रकृती ह्यांचा संबंध औषध देताना वैद्याला नेहमी विचारात घ्यावा लागतो.. जेव्हा नॉर्मल काय आहे हे समजते तेव्हा abnormal/ subnormal काय हे शोधता येतं.. काही उपाय हे विशिष्ट प्रकृतीप्रमाणे बदलावे लागतात किंवा टाळावे लागतात (जिथे ते अपाय ठरू शकतात हे वैद्याला माहीत असते तिथे ते टाळले जातात..). अन ह्याच कारणामुळे एकाला सूट झालेलं / लागु पडलेलं औषध हे दुस-याला लागू पडेलच असे नाही…
  • ह्या देहप्रकृतिला अनुसरुन, तसेच ज्या घरात आपण वाढतो, ज्या प्रदेशात आपण राहत असतो त्याप्रमाणे आपले राहणीमान वेगवेगळं असते.. आपल्या खाण्यातल्या भाज्या, भात, पोळी ह्यासारख्या घटकांमधील भिन्नता ही पण ह्या सगळ्या गोष्टींवर ठरत असते.. अन बदलतही असते.. जिथे जे उपलब्ध असेल ते खाण्याकडे आपल कल असतो.. राहणीमान, त्यात होणारे बदल हे सारे डायग्नोसिस करताना लक्षात घेणे आवश्यक ठरते, कारण काही आजार हे राहणीमानातल्या काही गोष्टी अचानक बदलल्याने झाले असू शकतात.. त्तसेच जुना आजार नव्या राहणीमानात पुन्हा डोके वर काढू शकतो.. ह्याशिवाय उपाय सुचवताना जे मूळ कारण शोधले जाते त्यातही अमुक एक हवामान, राहणीमान सूट न होणे हेही एक कारण असू शकते.. त्यामुळे आजाराचे नेमके कारण स्पष्ट होईपर्यंत सहसा उपाय करु नये.. (सहसा ह्यासाठी म्हटले की काही आजारात वा काही आजारांच्या इमर्जन्सी मधे कारण शोधण्यापूर्वी उपाय आवश्यक ठरतो, अन त्यासाठी डॉक्टर/ वैद्य ह्यांचे ज्ञान अन अनुभवच उपयुक्त ठरतो..)
  • आयुर्वेदातला एक महत्वाचा भाग म्हणजे सगळ्यात आधी आजाराचे कारण शोधणे.. असा स्पष्ट उल्लेख ग्रंथात येतो की आधी आजाराचे कारण शोधावे, त्याचे योग्य ते डायग्नोसिस करावे, त्याबरोबर आजारी व्यक्तीचे सखोल परिक्षण करावे अन मग औषध अन उपायाकडे वळावं.. म्हणून “आयुर्वेद हा कुठलाही आजार समूळ नष्ट करणा-या चिकित्सेला श्रेष्ठ मानतो.” अन लोकांमधेही हा समज आढळतो की आयुर्वेदाने आजार मूळासकट काढून टाकला जातो.. पण ही आजार होण्याची कारणं २ प्रमुख प्रकारची असतात.. एक म्हणजे शरीराबाहेरचे कारण, दुसरे शरीरांतर्गत होणारा बिघाड.. दोन्ही कारणांचा विचार करुनच डायग्नोसिस होते, अन औषध देतानाही दोन्ही कारणांचा आधार घेतला जातो… हे असे का? एक साधा प्रश्न, घरात प्रत्येक जण सारखेच पदार्थ खात असतात, सगळे जण एकच वातावरणात राहत असतात तरीही साथीचे रोग घरातल्या सगळ्यांना होतातच असे नाही.. नुसते इम्युनीटी हे उत्तर दिले म्हणजे सगळे संपत नाही.. एखाद्याची इम्युनिटी का चांगली असते, एखाद्याची का कमी असते? इम्युनिटी वाढवता येते का अन येत असेल तर कशी? हेही प्रश्न तेवढेच महत्वाचे… म्हणजे जेव्हा शरीराबाहेरचे कारण (व्हायरस, bacteria यासारखे micro organisms, हवामान इत्यादी) हे सारखे असले तरी आजारी सगळे पडत नाही.. ह्यावरुन हे तर नक्की स्पष्ट आहे की शरीरामधेही काही कारण असे असेल ज्यामुळे विशिष्ट व्यक्तीलाच एखादा आजार होत असेल… अन हे कारण शोधणे हा आयुर्वेदातला महत्वाचा भाग आहे.. अन आपण सल्ले सुचवताना ह्याच भागाकडे साफ दुर्लक्ष करतो, पेपरमधे येणा-या कॉलममधेही हेच होते.. अन म्हणून कधी कधी एखाद्याला उपयुक्त असलेलं औषध दुस-याला लागू होत नाही.. तर उलट अपायच करते.. ह्यासाठी शरीराबहेर घडलेलं कारण अन शरीरात झालेला बिघाड, असे दोन्ही पाहणे आवश्यक अन महत्वाचे… तेव्हाच आजार समूळ नष्ट होतो… अन्यथा टेक्निशिअनगिरी……

ह्यासारखे अजून काही महत्वाचे मुद्दे पुढच्या लेखांमधे येत राहतील.. असे अजून काही भाग आहेत डायग्नोसिच्या संदर्भातले ज्यामुळे उपचारात फरक येतो, अन एकच औषध २ व्यक्तींना देता येतेच असे नाही हे ठरते… जमेल तसे त्यावरही सविस्तर लिहीत राहीन…

Advertisements
 
2 प्रतिक्रिया

Posted by on ऑक्टोबर 8, 2009 in आयुर्वेद

 

टॅग्स: , , , , ,

आयुर्वेद – समज आणि सत्य (लेख २)

कधी कधी साध्या तापासाठी, सर्दी खोकल्यासाठी आपण सहज उपाय सुचवतोच.. पण कित्येक जण ब्लडप्रेशर, डायबेटीस, दमा अशा सारख्या गंभीर अन दीर्घकालीन टिकून असलेल्या विकारांवरही हमखास उपाय सुचवत असतात..  अन जाता जाता, मी पण हेच घेतो / घेते, किंवा माझ्या आईला / वडिलांना झाला होता तेव्हा डॉक्टरने हेच औषध दिले होते.. असले निरर्थक रिमार्क्स पण मारुन जातात.. मी पण एखादे औषध घेतो / घेते म्हणजे ते दुस-याला लागू पडेलच असे नाही.. जर सगळे एवढे सोप्पे असते तर डॉक्टरकी करण्यात कुणी एवढी वर्षे का घालवली असती? डॉक्टर ह्या पदवीची अन शिक्षणाची आवश्यकताच काय? म्हणून डॉक्टरला / वैद्याला त्याचे काम करु द्या अन आपण आपले काम चोख करुया.. (अर्थात औषध घेण्याचे अन पथ्य पाळण्याचे.)

अशावेळी मला माझ्या आदरणीय नानल सरांचे एक वाक्य नेहमी आठवते… ते म्हणतात की, “कुठलाही शब्द वापरताना, कुठलेही वाक्य लिहिताना आणि कुठलाही उपाय सुचवताना त्याची संपूर्ण जबाबदारी घ्यावी लागते..  तशी जबाबदारी आपण घेणार असू तरच लिखाण करावे अन चिकित्सा करावी”.. आजही किती महत्वाची आहे ही गोष्ट… उद्या काहीही वेगळे / विपरीत झाल्यावर जर आपण त्याची जबाबदारी नाकारणार असू तर ते योग्य नाही.. आपण सुचवलेला उपाय चूक ठरु शकतो ह्याची कल्पना आपल्याला असते का? निश्चितच नसते.. कारण आपण स्वतः तेच औषध घेतलेलं असते, किंवा अजून कुणाला ते घेताना पाहिलेले वा ऐकलेले असते.. पण तरीही एखाद्यावेळी काही वेगळे झाले अन त्याला ते औषध लागू नाही पडले अन काही अपाय झालाच तर आपण घेणार आहोत का त्याची जबाबदारी?? जो अपाय झालाय तो आपण दूर करु शकणार आहोत का?? जर हो, तर खुशाल सल्ले द्या, अन त्याची योग्य ती जबाबदारी घ्या.. पण जर हे जमणार नसेल तर मग उपाय सुचवताना सावधान!! आपल्या नकळत आपण कुणाला तरी अजून त्रासात टाकू शकतो, एखाद्या गंभीर अपायाने.. एक छोटेसं उदाहरण देते, एखाद्याला डायबेटीसचा त्रास आहे अन आपण त्याला आपल्या ऐकीवातले नेहमीचे उपाय ’कारल्याचा रस’ वगैरे सुचवले तर?? आपल्याला असे वाटते की आपणही घेतोच आहोत, अन आपलीही शुगर कंट्रोल मधे आहे.. मग त्या व्यक्तीलाही फायदाच होईल.. पण अशावेळी हेही ध्यानात ठेवणे आवश्यक आहे की जर त्या व्यक्तीला अन्य काही पोटाचे आजार असतील, Gas मुळे पोटफुगी होत असेल, शौचाला साफ़ होत नसेल वा डायबेटीसबरोबरच संधिवातही असेल तर त्या व्यक्तीला कारली हा उपाय सुचवणे म्हणजे अपायच.. कारण त्यामुळे वात वाढून संधिवाताचा जोर वाढू शकतो.. ज्याचे वजन डायबेटीसमधे कमी झालेय त्याला पण कारल्याचा रस चालणार नाही.. मग अशावेळी अपाय आपण सुचवलेल्या उपायाने झालाय हे आपण स्वीकारत नाही अन ती व्यक्तीच योग्य ते पथ्य पाळत नसेल असा निष्कर्ष आपल्या सोयीनुसार सर्रास काढतो.. किंवा काहीवेळा असेही करतो की त्याच व्यक्तीला डायबेटीससाठी एक उपाय सुचवतो अन संधिवातासाठी दुसरा, जे कदाचित परस्परविरोधी असू शकतात.. पण आपल्याला माहीत नसते..

आता प्रश्न येतो की हे असे का होते? एकाला उपाय ठरलेली गोष्ट दुस-याला त्याच आजारात अपाय का ठरते?? ह्याचे कारण प्रत्येकाची देहप्रकृती, आजाराचे स्वरुप, कालावधी, त्यातली कॉंप्लिकेशन्स, आधीच झालेला एखादा आजार, राहणीमान, जेवणाच्या सवयी, व्यायाम अन खेळ ह्यांचा समावेश, मानसिक जडणघडण ह्यासारख्या अनेक गोष्टी दोन व्यक्तीत वेगवेगळ्या असू शकतात..

जसे लहानपणापसून आपल्याला गोड आवडत असेल तर आपल्या भावाला वा बहिणीला तिखट आवडत असते.. आपली अन इतरांची झोप कमीजास्त असते.. आपण कितीही मोठ्या संकटाला किंवा आजाराला सहज सामोरे जात असू, पण दुसरी व्यक्ती त्याच आजारात कुढून जाऊ शकते.. हतबल होऊ शकते..

आयुर्वेदात ’योग्य चिकित्सा’ म्हणजे काय हे सांगताना अतिशय महत्वाचा संदर्भ मिळतो, तो म्हणजे, तीच श्रेष्ठ चिकित्सा ज्यामुळे आजार तर बरा होतोच पण अन्य आजार वा अन्य उपद्रव (कॉंप्लिकेशन) उद्भवत नाही.. (खरेतर liver toxicity सारखे known side effects असलेली आधुनिक औषधे ह्या व्याख्येत कशी बसणार कुणास ठऊक?)… म्हणजेच उपाय सुचवताना आपल्याला हे ध्यानात ठेवणे आवश्यक आहे की आपल्या उपायाने एखाद्याला अपायही होऊ शकतो, अन जर अपाय झाला तर ती चूक त्या व्यक्तीची / औषधाची नसून आपलीच आहे.. अशावेळी आपल्या त्या औषधाची संपूर्ण माहिती असणे आवश्यक आहे.. कुणाला द्यावे ह्यापेक्षा कुणाला देऊ नये हे सगळ्यात आधी लक्षात ठेवले पाहिजे.. हा वैद्यकीय चिकित्सेला महत्वाचा नियम आहे..

आपण अशावेळी काय केले पाहिजे, पहिले म्हणजे जर आपल्याला औषधाची संपूर्ण माहिती नसेल तर कुणालाही फुकटचे सल्ले न देता वैद्याकडे पाठवून योग्य तो उपाय करायला लावला पाहिजे किंवा त्या औषधाची, आजाराची संपूर्ण माहिती करुन घेतली पाहिजे, त्याचा अभ्यास केला पाहिजे..

काही जणांना दुकानात जाऊन तक्रार सांगून औषध आणायचीही सवय असते.. तीही कितीतरी वेळा हानीकारक ठरु शकते.. कारण एक तक्रार ही अनेक आजारात समान असते.. अन अशावेळी जर योग्य डायग्नोसिस झाले नाही तर भलतेच औषध आपल्याकडून घेतले जाते.. त्याचा योग्य तो परिणाम होत नाही.. अन आयुर्वेदिक औषध उशीरा रिझल्ट देते ह्या अजून एका समजामुळे आपण वाट पहात राहतो, अन आजार अजून गंभीर बनत  जातो… कदाचित सुरुवातीलाच डॉक्टरकडे जाऊन योग्य उपचार केले असते तर लवकर रिझल्ट मिळाले असते… पण आपल्याच सवयी आपल्याला त्रासदायक ठरतात.. अन लक्षात येईपर्यंत बराच उशीर झालेला असतो..

आयुर्वेदिक औषधाला सुद्धा साईड इफेक्ट्स असतात, जर अयोग्य व्यक्तीला, चुकीच्या आजारात अथवा चुकीच्या प्रमाणात दिले गेले तर… नीट डायग्नोसिस न होता औषध दिले तरी त्याचे साईड इफेक्ट्स दिसतात.. ज्या औषाधाने जो रिझल्ट अपेक्षित आहे तो न दिसता जे काही अपाय दिसतात ते म्हणजे “साईड इफेक्ट्स”.. अन ह्यात चूक आयुर्वेदाची निश्चितच नाही, तर ते उपाय सुचवणा-या व्यक्तीची आहे.. मग भले ती वैद्य असो वा सामान्य माणूस (जो इतरांना उपाय सुचवतो)…

देहप्रकृती, राहणीमान, मानसिक जडणघडण, मानसिक प्रकृति, ह्यासारख्या काही शब्दांची सविस्तर माहिती, तसेच अपाय का होऊ शकते ह्याचीही काही कारणं ह्या शब्दांशी संबंधित असतील ती पण विस्ताराने पुढच्या भागात देते..

 
3 प्रतिक्रिया

Posted by on ऑक्टोबर 5, 2009 in आयुर्वेद

 

टॅग्स: , , ,